عید قربان و رابطه آن با توتم دورکیم

ماه ذی الحجه

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

* گوسفند و رابطه آن با توتم
" در قرآن کریم آمده است «ای ابراهیم! خداوند از ذبح اسماعیل درگذشته است، این گوسفند را فرستاده است تا بجای او ذبح کنی، تو فرمان را انجام دادی...»"!

این فرمایش خداوند بیش از هر چیز نشان دهنده از گذشگتی و بندگی حضرت ابراهیم در اجرای فرمان خداوند است٬ که همه مسلمانان به آن موضوع واقف هستند٬ اما جدا از تمامی آنها وقتی  کتاب صور بنیادی حیات دینی دورکیم را مطالعه می کنیم به نقاط مشترکی در کشتن و خوردن گوسفند می رسیم که سعی می کنیم این موضوع را در حاشیه عید قربان و از نگاه مردم شناسی بررسی کنیم.
باید گفت توتم از نظر لغوی به معنای یك حیوان خوردنی بی‌آزار (گوزن شمالی در میان سرخپوستان آمریكای شمالی)، یا جانوری خطرناك و مخوف (اژدها در چین و ژاپن ) است كه با مجموع افراد گروه رابطه‌ای مخصوص دارد و به ندرت رستنی و یا یكی از نیروهای طبیعی (باران، آب) توتم قرار می‌گیرد. توتم دردرجه اول نیاز گروه است و در درجه دوم یك روح نگهبان و نیكوكار است كه بوسیله ندای غیبی پیام می‌فرستد در حالیكه برای دیگران خطرناك است، فرزندان خود را می‌شناسد و آسیبی نمی‌رساند. كسانی كه دارای توتم مشترك هستند ملزم به رعایت تكلیف مقدسی هستند كه سرپیچی از آنها بخودی خود موجب كیفر است. آنها باید از كشتن توتم یا صدمه زدن به آن یا هر نوع استفاده دیگری خودداری كنند.
در بعضی از اقوام توتم طی یك مراسم كشته می شود و همه باید در این مراسم شركت كنند. مراسم قربانی و شركت در این مراسم ، برخاسته از این اصل است كه « خون توتم حیات است.» در واقع، به اعتقاد او، توتم زمانی قادر است موجب اتحاد مقدس گردد كه خونش ریخته شود و طی مراسمی شركت كنندگان به خوردن گوشت او بپردازند تا خصوصیات ماورای طبیعی حیوان را جذب نموده ، ویژگی های منفی او را دفع نمایند.
 قرباني كردن البته با انكار نفس رابطه نزديكي دارد، اما دوركيم مي پرسد كه چرا خدايان غالباً به پيشكش هايي به صورت قرباني تا اين اندازه علاقه مندند به نظر دوركيم اين به خاطر آن است كه خدايان بدون پرستش كه عمل قرباني كردن بيانگر آن است نمي توانند كاري انجام دهند اين نظر دوركيم منعكس كننده آن است چون خدايان چيزي جز جان كه نيستند بدون پرستندگان نمي توانند كاري به پيش ببرند همان طور كه جامع بدون اعضايش كاري از دستش ساخته نيست.

به اعتقاد دوركیم، توتم به این دلیل مقدس است كه نماد گروه و جامعه است. توتم نماینده ارزش هایی است كه برای گروه یا اجتماعی اهمیت اساسی دارد.

می توان این موضوع ار دو بعد بررسی کرد : اول اینکه قربانی کردن گوسفند به  خاطر اینکه در آیه ها  قران برای ما مسلمان آمده پس برای ما ارزشمند است. و این همان موضوعی است که می توان گفت همین قربانی کردن بعلت ارزشمند بودن برای گروه و اجتماع از اهمیت اساسی برخوردار است.

از سوی دیگر  جدا از بحث های دین در مورد نذر با توجه به  گفته دورکیم ( خدايان بدون پرستش كه عمل قرباني كردن بيانگر آن است نمي توانند كاري انجام دهند) ما گاهی اوقات برای اینکه نذرهای ما عملی شود گوسفند قربانی می کنیم که نشان از اهمیت یافتن نظریه دورکیم در این زمینه است. اگر این موضوع را با سخن دیگر دورکیم کشتن و ریختن خوت توتم و خوردن و پخش گوشت آن یعنی ( گوسفند) به منظور تاثیر روح توتم در ما همانا بیش از هر چیز نشان از این است گوسفند نیز در آیین ما می تواند نوعی توتم مد نظر دورکیم باشد.

چرا که همانطور که گفته شد  توتم طی یك مراسم كشته می شود و همه باید در این مراسم شركت می كنند. مراسم قربانی و شركت در این مراسم ، برخاسته از این اصل است كه « خون توتم حیات است.» در واقع، به اعتقاددورکیم توتم زمانی قادر است موجب اتحاد مقدس گردد كه خونش ریخته شود و طی مراسمی شركت كنندگان به خوردن گوشت او بپردازند تا خصوصیات ماورای طبیعی حیوان را جذب نموده ، ویژگی های منفی او را دفع نمایند.....حال پرسش این است که آیا ما با قربانی کردن گوسفند در مراسم های مختلف این کارها را انجام نمی دهیم.